Arhitektura

arhitektura vrnjacke banje - vila Savka

Vrnjačka Banja nosi epitet „Kraljice srpkog turizma“ između ostalog i zbog svoje arhitekture koja se razvija od kasno antičkog doba do danas. Rimski izvor je najstarija arhitektonska znamenitost u banji i potiče iz perioda od II do IV veka. Srednjevekovna arhitektura u banji nije prisutna, na osnovu čega se može zaključiti da srednji vek ne predstavlja značajnu epohu u razvoju Vrnjačke Banje. Formiranjem „Osnovatelnog fundatorskog društva lekovito kisele mineralne vode u Vrnjcima“ 1868. godine, otpočeo je razvoj moderne Vrnjačke Banje. Od tada do današnjih dana izgrađeni su mnogi objekti različitih arhitektonskih stilova. Prvi predlog i skicu izgradnje Vrnjačke Banje uradio je arhitekta Franc Vinter 1890. godine. Svoj doprinos izgradnji banje država je dala 1912. godine ulaganjem značajnih sredstava. Od druge polovine XIX veka, pa sve do tridesetih godina XX veka podignute su mnoge vile u Vrnjačkoj Banji koje joj daju poseban arhitektonski šarm. Većina tih vila postoji i danas, a mnoge od njih su renovirane i prilagođene savremenim turističkim potraživanjima. 1940. godine donet je urbanistički plan sa strategijom razvoja masovnog turizma. Nakon završetka Drugog svetskog rata izgradnja vila je zanemarena. U skladu sa urbanističkim planom izgrađeni su brojni veliki hoteli i privatne vikendice sa objektima koji odgovaraju zahtevima masovnog turizma.

Rimsko izvor, najstariji sačuvani arhitektonski objekat u banji, otkriven je 1924. godine, kada je uređen postavljanjem mermernih stubića i rasvete. U periodu posle Drugog svetskog rata bio je zatvoren za javnost, a prema projektu arhitekte Mihajla Mitrovića, 1989. godine nad njim je postavljena staklena piramida.

Period arhitektonske ekspanzije počinje u drugoj polovini XIX veka. Najpre su građene vile u duhu narodne arhitekture Pomoravlja sa funkcionalnim modifikacijama zbog smeštajnih kapaciteta. Tipični primerci narodnog stila građenja su Parohijski dom na Čajkinom brdu i Vila „Mila“ koja danas pripada patrijaršiji. Zatim su građene vile u narodnom stilu sa dekoracijom karakterističnom za arhitekturu zapada (vila „Bor“, vila „Taraboš“ i mala vila „Gavrić“).

Istorijski stil arhitekture predstavljaju vile koje se međusobno razlikuju po stilu, formi i funkciji. Arhitekte su pri izgradnji ove grupe objekata uglavnom koristili kombinaciju elektičkih stilova neoromantizma, neoklasicizma, neobaroka, secesije itd. Veći broj arhitektonski objekata modernističkog stila (uglavnom pod uticajem francuske moderne, sa betonom i staklom kao osnovnim elementima) podignut je u periodu od tridesetih godina XX veka do početka Drugog svetskog rata. Posle rata vile se više nisu gradile. Sva izgradnja usmerena je na objekte koji omogućavaju razvoj masovnog turizma. Podignuti su veliki hoteli i brojne vikendice, čime je napravljen popriličan arhitektonski nesklad.

Vrnjački arhitektonski objekti koji se nalaze u nadležnosti Zavoda za zaštitu spomenika kulture iz Kraljeva mogu se podeliti u 3 grupe:

  •   Pojedinačni objekti sa statusom prethodne zaštite – ova grupa obuhvata ukupno 103 objekta (od toga 84 vile) koji čine heterogenu celinu jer  su po stilskim karakteristikama, urbanističkoj postavci i svojoj veličini i nameni u značajnoj meri različiti.
  •   Kulturno istorijska prostorna celina od velikog značaja „Čajkino ili Crveno brdo“ sa 49 objekata među kojim se nalazi 39 vila.
  •   Nepokretno kulturno dobro od veliko značaja „Dvorac Belimarković“ sagrađen je u periodu od 1882. do 1887. godine. Ovo velelepno zdanje podigao je general Jovan Belimarković, ministar vlade u vreme kralja Milana Obrenovića i namesnik maloletnog kralja Aleksandra Obrenovića, prema projektu njegovog sestrića arhitekte Pavla Denića, a pod stručnim nadzorom austrijskog arhitekte Franca Vintera. Adaptaciju i prilagođavanje dvorca savremenim potrebama uradio je arhitekta Ivan Antić. Ovaj autentični objekat vrnjačke arhitekture danas je popularan kao Zamak kulture i u njemu se nalazi Zavičajni muzej Vrnjačke Banje.

Kroz Vrnjačku Banju prostire se jedan od najlepših parkova Srbije, koji zajedno sa brojnim javnim česmama, vrnjačkom promenadom, japanskim vrtom, amfiteatrom na Čajkinom brdu itd, predstavlja posebnu ambijentalnu draž ovog  balneološkog centra.